In het onderwijskundig denken heeft het streven naar meer samenhang in het onderwijs de laatste jaren meer aandacht gekregen. In dit kader wordt binnen het vmbo in toenemende mate gewerkt in leergebieden.

Zo ook het leergebied Mens en Maatschappij (verder: MenM) waarin de 'verplichte' vakken aardrijkskunde, geschiedenis en economie meer of minder geïntegreerd zijn en eventueel aangevuld kunnen worden met het vak godsdienst/ levensbeschouwing (verder: GL).   

In de praktijk blijkt dat scholen er dikwijls voor kiezen GL apart te houden van MenM. Redenen hiervoor zijn de nadruk die in GL ligt op de levensbeschouwelijke vorming van leerlingen en de belangrijke rol die aan GL toegedicht wordt in de uitdrukking van de bijzondere schoolidentiteit.   

De Radboud Universiteit heeft op verzoek van de VDLG onderzoek gedaan naar succesfactoren van een geslaagde vakkenintegratie van GL in MenM. Geslaagd in die zin dat de vakkenintegratie zodanig is gerealiseerd dat aan de aard en doelstellingen van de deelnemende vakgebieden recht gedaan is en dat er dus wat GL betreft aandacht blijft voor de levensbeschouwelijke vorming van leerlingen.  

Het onderzoek is opgezet en uitgevoerd door Cees Klaassen en Berber Vreugdenhil. Het bestaat uit een verdiepende literatuurstudie en een empirisch deel (telefonische interviews en vier casestudies).

Het rapport beschrijft opvattingen en ervaringen van docenten GL ten aanzien van de wenselijkheid van vakkenintegratie, de vormen die worden toegepast, de plaats en inbreng van GL binnen deze vormen, de bijdrage van GL aan de schoolidentiteit, de samenwerking, de schoolorganisatorische en praktische voorwaarden en de rol van het schoolbeleid.   

Het onderzoek heeft uiteindelijk geleid tot een overzicht van belangrijke succesfactoren voor een geslaagde vakkenintegratie van GL in MenM zoals: 
 
- Een breed gedragen wens tot vakkenintegratie (met bottom-up invoeringsstrategie).

- Curriculumontwikkeling collaboratief door leerlingen en docenten (in elk geval vanuit de vragen/behoeften van leerlingen).

- Krachtige docenten, die hun eigen discipline goed beheersen en (vanuit die kennis) bruggen kunnen slaan naar andere disciplines, en die weten wanneer wel en niet en zo ja, hoe te integreren. 

- Een methode voor MenM, waarin ook GL-elementen voldoende aan bod komen. Indien (nog) niet beschikbaar: tijd en ondersteuning bij het zelf (laten) ontwikkelen van materiaal.  

- Een leerlinggerichte didactiek met focus op probleem- of themagebaseerd leren, ervaringsgericht leren en het ook informeren van de omgeving.   

- Blijvende betrokkenheid van docenten GL en dus expertise GL in het leergebied.  

- Kleine en stabiele teams/leeromgevingen.  

- Toezegging vanuit de schoolleiding dat de levensbeschouwelijke invalshoek gewaarborgd blijft in het nieuwe curriculum.  
- Tijd en geld voor curriculumontwikkeling en nascholing.

- Een veerkrachtige schoolorganisatie ('institutional resilience'). 

- Vastgestelde voorwaarden waaraan innovatie moet voldoen om gehandhaafd te blijven, inclusief vastgestelde tijdstippen en wijzen van evaluatie.    

Rapport downloaden of bestellen

Het complete rapport is bovenaan deze site te downloaden als PDF (of klik hier). Via de site kortlopend onderzoek (programmalijn Onderwijs en Samenleving) is het rapport ook te downloaden en te bestellen.  
 
Contact over of naar aanleiding van het rapport? Mail dan met de voorzitter: tvisser@besturenraad.nl 

Leeswijzer rapport
 
In het rapport is voor het gemak van de lezer een leeswijzer gezet. Om uw gemak nog meer te vergroten, wordt ook hier die leeswijzer geplaatst:  
 
- De belangrijkste conclusies en praktische aanbevelingen zijn terug te vinden in de samenvatting en hoofdstuk 7 (met name in paragraaf 7.1: conclusies, en de subparagraaf 'Aanbevelingen: succesfactoren').

- Lezers die geïnteresseerd zijn in verhalen uit de praktijk lezen van paragraaf 6.2 (casestudies) één of meerdere van de schoolportretten.
 
- Informatie over de achtergrond en opzet van het onderzoek is te vinden in de hoofdstukken 1 tot en met 5 (inleiding, opvattingen over vakkenintegratie, godsdienst/ levensbeschouwing en vakkenintegratie, vraagstelling en onderzoeksvragen, en onderzoeksopzet en –uitvoering).  
 
- Wie meer theoretische achtergronden en diepgang zoekt, wordt verwezen naar de paragrafen 6.1 (literatuurstudie) en 7.2 (discussie).   

Wat gebeurt en volgens de schoolleiding aan burgerschapsvorming op hun vmbo-school en wat is daaraan de bijdrage van de docenten godsdienst/ levensbeschouwing? De conclusie uit een onderzoek uit 2008: het vak godsdienst/levensbeschouwing draagt in belangrijke mate bij aan een verantwoorde oriëntatie van leerlingen op hun omgeving en de samenleving.

In de hiernaast te downloaden brochure 'Burgerschapsvorming in het vmbo' vindt u de resultaten van een onderzoek naar burgerschapsvorming dat Paul Boersma en Taco Visser in 2008 deden op 11 vmbo-scholen. Het onderzoek is verricht onder leiding van de Besturenraad en de VDLG. Medewerking aan het onderzoek verleenden het Humanistisch Vormingsonderwijs (HVO) en de Stichting Leerplanontwikkeling (SLO). De SLO financierde het onderzoek via zijn veldaanvragenhonorering.

Doel van de brochure is scholen te helpen bij het bewustwordingsproces ten aanzien van burgerschap en bij het maken van een analyse van hun curriculum op elementen van burgerschap, vooral ten aanzien van de bijdrage die het vak godsdienst/levensbeschouwing daaraan levert.

Toelichting onderzoek
 
Het onderzoek richt zich op datgene wat volgens de schoolleiding aan burgerschapsvorming op school gebeurt, of zou moeten gebeuren, en op datgene wat de docenten godsdienst/ levensbeschouwing (GL) daaraan volgens deze docenten zelf bijdragen, of zouden kunnen bijdragen. In de brochure zijn de belangrijkste bevindingen uit de interviews met de schoolleiders en de docenten GL opgenomen. De integrale verslaglegging van de interviews is apart vormgegeven en is te bestellen bij de Besturenraad.  

Het gaat de auteurs van de brochure niet alleen om een beschrijving van de onderzoeksresultaten. Ze geven ook een interpretatiekader waarmee zij elementen van burgerschap duiden. Hun doel daarmee is om scholen te helpen een eigen visie op burgerschap te ontwikkelen gebaseerd op datgene wat er in hun schoolcurriculum al aan burgerschapsvorming gebeurt, en vooral in het vak GL, gerelateerd aan hun visie op onderwijs en identiteit.  

Uit het onderzoek blijkt dat schoolleiders burgerschap vooral interpreteren als het leren vormen van de eigen mening en het oefenen van sociale competenties. Zij beschouwen de school veelal als oefenplaats voor burgerschap, maar er moet volgens hen nog veel gebeuren op het gebied van visie- en curriculumontwikkeling (bijvoorbeeld het organiseren van de maatschappelijke stage).  

Het vak GL levert volgens het onderzoek een grote bijdrage aan burgerschap. In GL komen veel elementen van burgerschap aan de orde, zoals het leren van sociale competenties en democratische meningsvorming, evenals kennis van, verdraagzaam zijn naar en respect hebben voor andere levensbeschouwingen, terwijl persoonlijke en levensbeschouwelijke identiteitsontwikkeling een centraal doel van het vak GL is.  

Omdat het onderzoek plaatsvond op vmbo-scholen zijn schoolleiders en docenten GL van die scholen de primaire doelgroep. De brochure biedt schoolleiders en docenten van andere vormen van voortgezet onderwijs ook voldoende handvatten voor het formuleren van beleid ten aanzien van dit onderwerp.